Siyaset çoğu zaman kürsülerde yapılan konuşmalarla, televizyon ekranlarına yansıyan açıklamalarla ya da resmi metinlerle anlaşılmaz. Bazen tek bir fotoğraf, saatler süren tartışmaların anlatamadığını birkaç saniye içinde anlatır. Çünkü fotoğraflar o anı kaydettiği gibi güç ilişkilerini, toplumsal psikolojiyi ve bir dönemin ruhunu da kaydeder.

Kamuoyunda geniş yankı uyandıran bir fotoğraf vardı. Günlerce zihnimde kalan bir fotoğraftan bahsediyorum. Fotoğraftaki insanların çoğunu hepimiz tanıyoruz. İçlerinden birebir benim de tanıdığım insanlar var. Kimseyi incitmek istemediğim için fotoğrafın kendisini bu makaleye eklemeyeceğim ki amacım şahıslar üzerinden fikir üretmek değil. Burada hem bahsettiğim fotoğraf ile hem de genel olarak her anı cep telefonu ile çekip sosyal medyada paylaşma çabası ile ilgili aklıma gelen birkaç cümle yazmak istedim.

İlk bakışta sıradan bir protokol karşılaşması gibi görünen fotoğraf, modern siyasetin bütün katmanlarını içinde barındıran güçlü bir görsel metin gibi duruyor. Geniş bir salonun içinde insanlar yarım ay biçiminde tek bir noktaya yönelmiş durumda. Sol tarafta, siyasetin en güçlü kişisi; sakin ve kendinden emin bir beden diliyle konuşuyor. Karşısında ise farklı siyasi gelenekleri temsil eden muhalefet isimleri bulunuyor. Aralarındaki fiziksel mesafe oldukça kısa. Televizyon ekranlarında sert tartışmalarla birbirinden ayrılan siyasi aktörler, bu karede aynı mekânı, aynı havayı ve aynı anı paylaşıyor.

Ancak fotoğrafın asıl merkezini oluşturan yalnızca konuşan kişi değil; beni asıl düşünmeye zorlayan şey ona yönelen bakışlardır. Neredeyse herkes aynı noktaya odaklanmış durumdadır. Gülümseyen yüzler, dikkat kesilmiş gözler, konuşmayı takip eden ifadeler ve bedenlerin ortak yönelimi, enteresan bir çekim alanı oluşturuyor. Arka planda ise onlarca cep telefonu havaya kalkmış. İnsanlar yalnızca yaşanan ana tanıklık etmiyor; aynı zamanda onu kendi ekranlarına kaydediyor, dijital hafızaya dönüştürüyor. Sanki fotoğrafın içinde ikinci bir fotoğraf daha çekiliyor. İşte tam bu noktada bu kare, sıradan bir haber fotoğrafı olmaktan çıkıyor.

Karşımızda iktidarın sembolik çekim gücünü, teknolojinin tanıklık kültürünü ve modern insanın görünür olma arzusunu aynı anda anlatan çağdaş bir toplumsal belge duruyor. Fotoğrafın merkezinde bulunan baskın figürün rahat, kendinden emin ve yönlendirici beden dili ile çevresindeki insanların dikkatle ona yönelmiş bakışları birleştiğinde, siyasal hiyerarşinin görsel bir temsili çıkıyor. Alman sosyolog Max Weber'in "karizmatik otorite" kavramı tam da budur. Güç yalnızca yönetme kapasitesiyle değil, dikkat üretme becerisiyle de kendini gösterir.

Fotoğrafın belki de en çarpıcı ayrıntısı ise arka plandaki cep telefonlarıdır.

Bu cihazlar, çağımızın yeni tanıklık biçimini temsil ediyor. İnsanlar artık yalnızca bir olaya katılmak istemiyor; o olayın içinde bulunduklarını belgelemek, paylaşmak ve görünür kılmak istiyor. Dijital çağın bireyi çoğu zaman olayın öznesi olmaktan çok, onun tanığı olduğunu kanıtlama çabası içinde hareket ediyor. Bu konuda Sartre’nin özne nesne ilişkisi üzerinden daha geniş bir yorum yapmak isterdim. Ancak bulunduğum koşullarda daha uzun bir yazı yazmam oldukça zor. İnsanlar o anın öznesi mi, yoksa kaydedilen içeriğin nesnesi durumundadırlar?

Bu eğilim yalnızca siyasal alanla sınırlı değil. Teleferikte selfie çeken insanları da gördüm. Paris'te Mona Lisa tablosu önünde tabloya bakmaktan çok telefon ekranına bakan yüzlerce insanı da gördüm. Bekleyip insan hareketlerini görmek istedim. Portreye bir saniye bakma ihtiyacı duymadan sadece fotoğrafın önünde selfie çekmek için uzun süre kuyrukta bekleyen insanlar gördüm. Hammurabi Yasaları'nın yazılı olduğu stelin önünde yalnızca fotoğraf çekip uzaklaşanları da gördüm.

O an fark ettim ki çağımız, deneyimlemekten çok belgelemeyi önemseyen bir çağ hâline geliyor. İnsanlar artık sanırım tarihin önünde kendilerine bakıyor. Bu fotoğraf da aynı dönüşümün siyasal alandaki yansımasıdır.

Platon'un mağara alegorisi bugün yeniden yazılsaydı, mağaranın duvarındaki gölgelerin yerini muhtemelen telefon ekranları alırdı. Gerçeklik artık ekranlar aracılığıyla yeniden üretiliyor, dolaşıma sokuluyor ve anlam kazanıyor. Böylece siyasal alan da yalnızca kararların alındığı bir mekân olmaktan çıkıp görünürlüğün üretildiği büyük bir sahneye dönüşüyor.

Bizim fotoğrafa dönelim. Fotoğrafın dikkat çekici yönlerinden biri de iktidar ile muhalefet temsilcilerinin böylesine dar bir fiziksel alanda yan yana bulunmasıdır. Günlük siyasi dilde sert biçimde ayrışan aktörler, aynı kare içinde birbirlerinin birkaç adım ötesinde durabiliyor. Bu durum siyasetin aynı zamanda temsil, müzakere ve performans üzerine kurulu bir alan olduğunu da gösteriyor.

Erving Goffman'ın "Benliğin Sunumu" yaklaşımı açısından bakıldığında, karede bulunan herkes kendi siyasal rolünü icra ediyor. Kimi konuşuyor, kimi dinliyor, kimi gözlemliyor, kimi ise yalnızca o anın içinde görünür olmaya çalışıyor. Fotoğraftaki beden dilleri bireysel tercihlerden çok, siyasal alanın görünmez kurallarını yansıtan sembollere dönüşmüş gibi.

Bakışların tek bir merkezde toplanması ise yalnızca kişisel ilginin sonucu değildir. Bu durum, gücün toplumsal dikkati nasıl örgütlediğini gösteren önemli bir göstergedir. Güç, yönetme kapasitesidir. Evet ama yalnızca o değildir. Aynı zamanda insanların merakını, dikkatini ve yönelimini belirleyen sembolik bir çekim merkezidir. Bir kare içinde herkesin aynı noktaya yönelmesi, toplumsal enerjinin nasıl yoğunlaştığını gösteren sessiz ama güçlü bir göstergedir.

Bugünün dijital dünyasında bu dikkat saniyeler içinde milyonlarca ekrana taşınabiliyor. Böylece siyasal olaylar ve hatta birçok olay sürekli yeniden üretilen görsel içeriklere dönüşüyor. Fotoğraflar eskiden bir belge gibiydi. Ama artık onunla birlikte algının oluşumuna doğrudan etki eden araçlar hâline geliyor. Bir kare birkaç dakika içinde haber oluyor, yorum oluyor, tartışma oluyor ve sonunda toplumsal hafızanın bir parçasına dönüşüyor. Asıl mesele özne artık algının kendisidir. Farklı siyasi ve ideolojik çevreler aynı fotoğrafı çok farklı haber balıkları ve yorumlar ile ekranlarına yansıtabiliyor.

Sonuç olarak bahsettiğim fotoğraf; iktidar, temsil, görünürlük ve teknolojinin kesiştiği çağdaş toplumsal ilişkilerin güçlü bir görsel belgesidir. Bedenlerin birbirine yakınlığı, bakışların tek bir odakta birleşmesi ve havaya kaldırılmış telefonlar, modern insanın otoriteyle ve görünürlükle kurduğu ilişkinin sembollerine dönüşüyor.

Bu yazının amacı fotoğraftaki kişileri yüceltmek ya da eleştirmek değildir. Amaç, tek bir fotoğrafın siyaset sosyolojisi ve genel olarak sosyoloji açısından yorumlama çabasıdır.

Bazı fotoğraflar yalnızca bir anı dondurmaz. Onlar, çekildikleri dönemin ruhunu geleceğe taşıyan sessiz tarih belgeleridir. Cümle doğru oldu mu emin değilim. Çekilen fotoğraf mı, içindekiler mi? Kendi hayatımızın öznesi miyiz, yoksa başkalarının algısına mahkûm birer nesne mi? Sahnenin ortasında mıyız, yoksa kendi hayatımızın videosunu başkaları için çekerken, oyunun dışına itilmiş birer seyirciye mi dönüştük? Belki de en büyük ironi, var olduğumuzu kanıtlamak için kendimizi görünmez kılmamızda saklı olabilir. Ne dersiniz?